Inleiding: dus dít is de overgang

Je zit in een overleg en ineens slaat de hitte toe. Trui uit. Vijf minuten later: trui aan. Je wilt iets zeggen, maar het woord is weg, en de naam van de collega tegenover je ook, terwijl je al tien jaar met haar samenwerkt. Om drie uur vannacht lag je wakker, en nu is het pas half elf. Herken je dit, of de korte versie (“ik ben mezelf niet”), dan zit je hier goed. Deze cursus gaat over de overgang op de plek waar je er het minst op zit te wachten: je werk.

Wat de overgang is, in twee alinea’s

De overgang is de periode rond je laatste menstruatie. Die laatste menstruatie heet de menopauze, en in Nederland valt die gemiddeld rond je 51e. Maar je lijf begint jaren eerder met de voorbereidingen. Ergens in je veertiger jaren maken je eierstokken minder en vooral wisselender hormonen aan, met name oestrogeen. Je lijf moet daar steeds opnieuw aan wennen, en dat wennen geeft de klachten. Vergelijk het met een thermostaat die de hele dag heen en weer springt: het hele huis merkt daar iets van. Uiteindelijk, meestal een paar jaar na je laatste menstruatie, vindt je lijf een nieuwe stand.

Hoe lang dat duurt, verschilt enorm. Gemiddeld een jaar of vier tot zeven; sommigen merken bijna niets, anderen hebben ruim tien jaar klachten. Ongeveer vier op de vijf vrouwen merken iets van de overgang, en ongeveer een op de vijf heeft er zoveel last van dat werk en dagelijks leven eronder lijden. Komt de overgang vroeg, voor je 45e, of ineens, na een operatie of chemotherapie, dan komt hij meestal harder binnen: jij zag het niet aankomen, en je omgeving ook niet.

Waar je het aan merkt

De opvlieger is het bekendst, maar de overgang komt zelden alleen. Grofweg vijf groepen klachten:

• Warmte. Opvliegers en zweetaanvallen, overdag en ’s nachts.
• Slaap en energie. Moeilijk inslapen, wakker om drie uur, en een moeheid waar een goede nacht weinig aan verandert.
• Hoofd. Concentratie, geheugen, op woorden komen. Je bent niet dommer geworden; je aandacht en je geheugen doen tijdelijk minder soepel mee.
• Stemming. Prikkelbaar, huilerig, somberder, angstiger, minder zeker van jezelf. “Ik herken mezelf niet”, zeggen veel mensen.
• Lijf. Stijve of pijnlijke gewrichten, hartkloppingen, hoofdpijn, blaasklachten, droge slijmvliezen, minder zin in seks, aankomen rond je middel.

Niemand heeft alles, en de mix verandert per maand. Lastig is dat deze klachten elkaar versterken: nachtzweten kost slaap, slaapgebrek kost concentratie en geduld, en een kort lontje in de vergadering kost weer zelfvertrouwen. Dat is geen zwakte, dat is een cirkel. En een cirkel kun je ergens doorknippen. Daar gaan deel 3 tot en met 5 over.

Wat de overgang níet is

Geen ziekte. Het is een levensfase, net als de puberteit, met minder puistjes en meer verantwoordelijkheden. Dat betekent niet dat je het maar moet uitzitten: de klachten zijn echt, en er is iets aan te doen.

Geen einde. Je bent niet ‘op’ en niet ‘over je top’. Je ervaring, je vak en je overzicht zijn niet mee gaan schommelen met je hormonen.

Geen verklaring voor alles. Grote kans dat je nu denkt: maar is dit wel de overgang? Misschien ben ik alleen maar moe, of overspannen. Die twijfel is terecht. Een trage schildklier, een ijzertekort, slaapapneu (ademstops in je slaap), stress en burn-out en somberheid kunnen op de overgang lijken, en er bovendien naast bestaan. Dat hoef je niet zelf uit te zoeken. Twijfel je, doe dan de zelftest “Ben ik in de overgang?” op Gevoelszaken en bespreek het met je huisarts. En je hoeft niet te kiezen. Overgang en werkstress gaan vaak samen, al was het maar omdat de overgang vaak valt in de jaren met pubers, hulpbehoevende ouders en een baan die juist nu iets van je vraagt.

Waarom een cursus over werk?

Omdat werk de plek is waar je het hardst je best doet om niets te laten merken. Thuis trek je een T-shirt aan en ga je vroeg naar bed. Op werk zit je in een kantoortuin waar de thermostaat niet je vriend is, sta je voor een klas of een klant, draai je een nachtdienst of presenteer je aan de directie. Daar komt de hitte op het verkeerde moment, en verdwijnt het woord precies als iedereen kijkt.

Je bent niet de enige. In Nederland werken ruim een miljoen vrouwen in de leeftijd waarin de overgang speelt. In een groot Brits onderzoek onder vrouwen van 45 tot 55 zei ruim vier op de tien dat overgangsklachten hun werk beïnvloedden, en een op de tien had er een baan om opgezegd. Tegelijk vertellen veel vrouwen het op hun werk aan niemand. Niet zo gek: “ik zit in de overgang” klinkt in veel teams nog als een bekentenis in plaats van een mededeling.

Dat is geen reden voor paniek, wel voor aandacht. De meeste vrouwen komen er goed doorheen, met of zonder hulp. Maar wie op werk in stilte compenseert, betaalt daarvoor: in energie, in plezier en soms in een ziekmelding die te voorkomen was. Deze cursus helpt je die prijs omlaag te brengen.

Hoe deze cursus werkt

Acht delen, in vaste volgorde. Eerst begrijpen wat er gebeurt (deel 1 en 2). Dan vaardigheden voor de drie grootste boosdoeners: opvliegers, slaap en stemming (deel 3 tot en met 5). Daarna het gesprek op je werk en wat echt helpt (deel 6 en 7). Tot slot een plan voor de lange adem (deel 8). Elk deel heeft een oefening van zo’n tien minuten, zonder hulpmiddelen. In deel 1, 5 en 8 zit een zelftest, zodat je ziet wat er verandert.

Een deel per week is een goed tempo; sneller mag, langzamer ook. Geen energie voor een hele les? Doe dan alleen de zelftest en de oefening hieronder. Dat is al iets.

Twee dingen die niet kunnen wachten op een latere les. Bloedverlies nadat je een jaar niet ongesteld bent geweest, of heel hevig bloedverlies: daarmee ga je altijd naar de huisarts. En is je stemming zo laag dat je er soms niet meer wilt zijn, bel dan je huisarts of 113 Zelfmoordpreventie (0800-0113 of 113.nl). Daar hoef je geen cursus voor af te maken.

Een woord over woorden. Deze cursus zegt “je”. Waar het niet anders kan staat “vrouwen”, omdat het onderzoek over vrouwen gaat. Ben je een trans man of non-binair en kom je in de overgang, dan is alles hier ook voor jou.

Wil je tussendoor met iemand praten, dan kan dat met een coach of therapeut van Gevoelszaken, of met Karl, de AI-coach, die ook om drie uur ’s nachts wakker is.

Zelftest 1: hoeveel last heb je, en hoeveel merk je ervan op je werk?

Misschien denk je: nog een vragenlijst. Begrijpelijk. Deze duurt drie minuten en is niet voor Gevoelszaken, maar voor jou: in deel 8 vul je dezelfde stellingen nog een keer in en zie je wat er is veranderd.

Zo werkt het: tien stellingen over de afgelopen vier weken. Geef bij elke stelling aan hoe sterk dit voor jou geldt: 1 = helemaal niet, 2 = een beetje, 3 = matig, 4 = behoorlijk, 5 = heel erg. Ga af op je eerste indruk. Je antwoorden worden nergens opgeslagen; noteer je score dus even.

Dit zegt niet of je “iets hebt”. Zie het als een thermometer: die meet hoe warm het nu is, niet wie je bent.

Om over na te denken

• Wanneer dacht je voor het eerst: dit zou weleens de overgang kunnen zijn? En wat deed je met dat idee?
• Wie op je werk weet ervan, en wie zou je het het liefst níet vertellen? Wat zegt dat over waar je bang voor bent?
• Als je klachten morgen weg waren: wat zou je op je werk als eerste weer doen?