In ACT (Acceptance and Commitment Therapy) zijn waarden de richting waarin je wilt leven: wat voor mens je wilt zijn, op je werk, thuis en tegenover jezelf. Hier lees je wat waarden zijn, hoe ze verschillen van doelen, en doe je de waardenoefening in drie stappen. Het werkblad kun je gratis downloaden.
Wat zijn waarden in ACT?
ACT is een vorm van gedragstherapie die werkt met zes processen: acceptatie, defusie (afstand nemen van je gedachten), het zelf (flexibel omgaan met je zelfbeeld), aandacht voor het hier en nu, waarden en toegewijd handelen. Samen maken ze je psychologisch flexibeler: je kunt aanwezig blijven bij wat lastig is en toch blijven doen wat je belangrijk vindt.
Waarden geven de andere processen hun richting: ruimte maken voor ongemak is geen doel op zich, maar maakt de weg vrij voor een leven dat klopt met wat jij belangrijk vindt. Een waarde is een manier van doen die je zelf kiest. Je kunt altijd een stap in die richting zetten, hoe klein ook, maar je bent er nooit mee klaar. Daarom werkt een waarde als een kompas: het wijst een richting aan, geen eindpunt.
Waarden zijn geen doelen, regels of gevoelens
- Geen doel. Een doel kun je halen en afvinken. Een waarde blijft richting geven, ook als je doel bereikt is. Een diploma halen is een doel, blijven leren is de waarde erachter.
- Geen regel. Een regel is iets wat volgens jou moet, zoals ‘ik moet altijd klaarstaan’. Een waarde kies je zelf, en je leeft ernaar ook als niemand meekijkt. Zorgzaam zijn is zo’n waarde.
- Geen gevoel. Gevoelens komen en gaan. Naar een waarde handelen kan ook op een sombere of gespannen dag, als je er geen zin in hebt.
Doelen zijn daarmee niet verkeerd. Een goed doel is een concrete stap in de richting van een waarde. Een halve marathon lopen kan passen bij goed zorgen voor je lichaam. Een lastig gesprek met je leidinggevende kan passen bij eerlijk zijn en voor jezelf opkomen.
De waardenoefening in drie stappen
Je gaat van breed naar specifiek: eerst de gebieden van je leven, dan je waarden, en tot slot wat je ermee gaat doen.
Stap 1: kijk naar de gebieden van je leven
Denk aan relaties (partner, kinderen, familie, vrienden), werk en leren, vrije tijd, en persoonlijke groei en gezondheid. Geef elk gebied twee cijfers van 1 tot 5. Het eerste: hoe belangrijk vind ik dit? Het tweede: hoeveel heb ik er de afgelopen twee weken echt aan gedaan? Kijk bij dat tweede cijfer naar wat je deed, zoals bellen, samen eten of sporten, en niet naar hoe vaak je eraan dacht.
Is een gebied heel belangrijk voor je, maar heb je er weinig aan gedaan? Daar valt iets te halen. Steek je juist veel tijd in iets wat je minder belangrijk vindt, dan mag het daar misschien wat minder.
Stap 2: kies je waarden
Vraag je per gebied af: hoe wil ik hier zijn? Niet wat je wilt bereiken, maar hoe je wilt handelen. Woorden vinden is lastig, daarom staat in het werkblad een waardenlijst. De lijst is gebaseerd op de ‘Values Checklist’ van ACT-trainer Russ Harris. Lees hem rustig door, vink aan wat je raakt en kies daarna de vijf waarden die voor jou het zwaarst wegen. Er zijn geen goede of foute waarden. Kies wat je raakt, niet wat goed klinkt.
Stap 3: van waarde naar één kleine stap
Neem per gebied je belangrijkste waarde en beschrijf hoe het eruitziet als je ernaar leeft. Bedenk dan één kleine stap voor deze week. Een voorbeeld: je waarde is betrokkenheid. Zo ziet het eruit: echt luisteren, telefoon weg als je samen aan tafel zit. Je stap deze week: donderdagavond je zus bellen.
In het werkblad zet je daarnaast een kruisje op een roos met vier kwarten, naar de Bull’s Eye-oefening van Tobias Lundgren. Hoe dichter bij het midden, hoe meer je in dat gebied al naar je waarden leeft. Het is een foto van nu, geen cijfer voor hoe goed je het doet.
Voorbeelden van waarden
Een paar voorbeelden per levensgebied, om op gang te komen. Een waarde mag ook in je eigen woorden.
- Relaties: eerlijk zijn, er zijn voor de ander, warmte geven, trouw zijn.
- Werk en leren: blijven leren, verantwoordelijkheid nemen, goed samenwerken, je vak verstaan.
- Vrije tijd: plezier maken, iets nieuws ontdekken, creatief bezig zijn, rust nemen.
- Persoonlijke groei en gezondheid: goed zorgen voor je lichaam, mild zijn voor jezelf, moed tonen, aandacht hebben voor het moment.
Waarom naar je waarden leven soms ongemakkelijk voelt
Wat belangrijk voor je is, raakt je ook. Een stap richting je waarden brengt daarom vaak spanning of twijfel mee, zoals een lastig gesprek aangaan met je leidinggevende. Dat ongemak betekent niet dat je de verkeerde kant op gaat. Ruimte maken voor dat ongemak heet in ACT acceptatie of bereidheid, en daar is een aparte oefening (pdf) voor.
Begin klein. Een stap van een paar minuten die je echt zet, weegt zwaarder dan een groot plan dat blijft liggen. En doe de oefening over een paar maanden nog eens: je waarden bewegen mee met je leven.
Download het werkblad ACT-waarden
Het werkblad (pdf, vier pagina’s) bevat de drie stappen met invulschema’s, de waardenlijst en de roos. Werk je met een coach of behandelaar, neem het ingevulde blad dan mee. Het hoort bij de cursus ACT: Je eigen koers bepalen, acht lessen voor cliënten van Gevoelszaken. Meer over zin en verandering vind je bij Zingeving & verandering.
Hulp bij werken met je waarden
Kom je er alleen niet uit, of merk je dat vermijding en oude regels steeds je koers bepalen? Met een coach van Gevoelszaken werk je aan wat voor jou telt. Lees meer over ACT-therapie, over online coaching of bekijk de tarieven.