Praktische psychologie voor wie vastloopt op werk of in het leven
Je kunt je gedachten niet altijd stoppen. Je gevoelens niet uitzetten. En sommige omstandigheden kun je simpelweg niet veranderen.
ACT-therapie (Acceptance and Commitment Therapy) vertrekt precies daar. Niet met de vraag: “Hoe kom ik zo snel mogelijk van dit rotgevoel af?” maar met een andere, vaak bevrijdende vraag:
“Hoe kan ik een waardevol leven leiden, óók als dit er is?”
ACT helpt mensen om psychologisch flexibeler te worden. Dat betekent: beter omgaan met stress, onzekerheid, angst en pijnlijke gedachten — zonder dat deze je leven of functioneren overnemen. Juist daarom is ACT bijzonder effectief bij werkgerelateerde klachten zoals stress, burn-out, piekeren, perfectionisme en vastlopen in je loopbaan.
Wat is ACT-therapie precies?
Acceptance and Commitment Therapy (ACT) bevordert psychologische flexibiliteit door de acceptatie van pijnlijke ervaringen en het nastreven van waarden. In tegenstelling tot traditionele cognitieve therapieën, die negatieve gedachten proberen te veranderen, moedigt ACT aan om gedachten en gevoelens te observeren zonder erdoor overweldigd te worden.
Hierbij speelt mindfulness een belangrijke rol. Dit helpt individuen om in het moment te leven en te handelen volgens hun persoonlijke waarden, zelfs onder moeilijke omstandigheden. ACT is breed toepasbaar, van depressie tot angst, en richt zich niet alleen op symptoomverlichting maar ook op het creëren van een zinvol leven.
Acceptance and Commitment Therapy is een moderne gedragstherapie die voortkomt uit de cognitieve gedragstherapie (CGT), maar er op een belangrijk punt van afwijkt.
Waar klassieke therapieën zich vaak richten op het veranderen of bestrijden van negatieve gedachten, leert ACT je om:
- gedachten te zien als gedachten, niet als feiten
- emoties toe te laten in plaats van ze weg te drukken
- ruimte te maken voor ongemak
- én ondertussen te handelen naar wat jij écht belangrijk vindt
ACT combineert inzichten uit:
- gedragspsychologie
- mindfulness
- contextuele therapie
- en waarden-gericht werken
Het doel is niet “je beter voelen”, maar beter leren omgaan met wat je voelt — zodat je leven weer groter wordt dan je klachten.
Psychologische flexibiliteit: de kern van ACT
Psychologische flexibiliteit is het vermogen om:
- aanwezig te blijven bij lastige ervaringen
- zonder erin vast te lopen
- en toch te blijven doen wat ertoe doet
In de praktijk betekent dat bijvoorbeeld:
- tóch het gesprek aangaan met je leidinggevende, ondanks spanning
- een presentatie geven terwijl je hart tekeergaat
- grenzen stellen, ook als je bang bent voor afwijzing
ACT zegt niet: “Stel je niet zo aan.”
ACT zegt ook niet: “Denk gewoon positiever.”
ACT zegt:
“Ja, dit is ongemakkelijk. En wat kies je nu?”
De geschiedenis van ACT-therapie
Acceptance and Commitment Therapy (ACT) ontstond in de jaren ’80 en ’90 in de Verenigde Staten, vanuit het werk van Steven C. Hayes, klinisch psycholoog en hoogleraar psychologie. Hayes merkte in zijn werk iets op dat veel therapeuten herkennen: cliënten begrepen hun problemen vaak prima, maar bleven er toch in vastzitten.
Ze wisten rationeel wel dat hun angsten overdreven waren. Ze konden hun negatieve gedachten analyseren. Soms hadden ze zelfs al meerdere therapieën gevolgd. En toch veranderde er weinig in hun dagelijks functioneren.
Dat bracht een fundamentele vraag op tafel:
Wat als het probleem niet de inhoud van onze gedachten is, maar onze relatie ermee?
ACT is ontwikkeld binnen de zogenoemde derde generatie gedragstherapieën (naast onder andere mindfulness-based therapieën en schematherapie). In plaats van te focussen op symptoombestrijding of cognitieve herstructurering, richt ACT zich op context, gedrag en betekenis.
Een belangrijke theoretische basis van ACT is de Relational Frame Theory (RFT): een gedragswetenschappelijke theorie over hoe taal en denken werken. Kort gezegd laat RFT zien dat het menselijk vermogen om verbanden te leggen (taal, betekenis, interpretatie) ons enorm helpt — maar ons ook kan vastzetten in eindeloos piekeren, vergelijken en oordelen.
ACT werd ontwikkeld als een praktisch antwoord op die paradox:
- Denken is onvermijdelijk
- Ongemak hoort bij het leven
- Maar vermijding vergroot vaak het probleem
Sinds de introductie is ACT wereldwijd verspreid en geïntegreerd in:
- GGZ
- bedrijfspsychologie
- coaching
- revalidatie
- pijnzorg
- en preventieve interventies op de werkvloer
Vandaag de dag wordt ACT toegepast in zowel individuele therapie als groepstrainingen, online programma’s en organisatie-interventies. Juist door die flexibiliteit sluit ACT goed aan bij moderne werk- en leefcontexten.
ACT-woordenlijst: 20 kernbegrippen
Onderstaande begrippen kom je vaak tegen binnen ACT. Ze vormen samen het fundament van de methode.
- Psychologische flexibiliteit
Het vermogen om aanwezig te blijven bij wat er is en te handelen naar wat belangrijk is, ondanks ongemak. - Acceptatie
Actief ruimte maken voor gevoelens en ervaringen, zonder ze weg te drukken of te bestrijden. - Cognitieve defusie
Leren afstand nemen van gedachten, zodat ze minder bepalend worden voor je gedrag. - Ervaringsgerichte vermijding
De neiging om ongemak koste wat kost te vermijden — vaak met averechts effect. - Waarden
Richtingen in het leven die aangeven hoe je wilt leven (niet: doelen die je afvinkt). - Toegewijd handelen
Concrete acties ondernemen in lijn met je waarden, ook als dat spannend is. - Mindfulness
Aandacht voor het huidige moment, zonder oordeel en met openheid. - Het observerende zelf
Het deel van jou dat gedachten, gevoelens en ervaringen kan waarnemen zonder erin op te gaan. - Zelf-als-context
Het besef dat jij meer bent dan je gedachten, emoties of rollen. - Gedachten als mentale gebeurtenissen
Gedachten zijn geen feiten, maar producten van het brein. - Hier-en-nu-bewustzijn
Aanwezig zijn bij wat er nu gebeurt, in plaats van vast te zitten in verleden of toekomst. - Waardenconflict
Spanning tussen wat belangrijk voor je is en wat je doet uit angst of gewoonte. - Vermijdingsgedrag
Gedrag dat ongemak op korte termijn vermindert, maar op lange termijn beperkt. - Ruimte maken
Innerlijk ruimte creëren voor lastige gevoelens zonder ze te hoeven oplossen. - Functionele analyse
Kijken naar wat gedrag oplevert (werkt het?) in plaats van of het logisch is. - Controle-agenda
De vaak onbewuste strategie om emoties en gedachten te willen beheersen. - Flexibel reageren
Niet automatisch reageren vanuit angst, maar bewust kiezen. - Leven in dienst van waarden
Je leven inrichten rondom wat je belangrijk vindt, niet rondom klachten. - Onvermijdelijk ongemak
Het besef dat pijn en spanning bij het leven horen — ook bij groei. - Werkbaarheid
De centrale ACT-vraag: helpt dit mij om te leven zoals ik wil leven?
Werkt ACT-therapie? (wetenschappelijke onderbouwing)
Ja. ACT is uitgebreid onderzocht en geldt inmiddels als evidence-based therapie.
Een grote overzichtsstudie van David Gloster en collega’s (2020) analyseerde tientallen meta-analyses en concludeerde dat ACT effectief is bij onder andere: angst, depressie, chronische pijn, verslaving, stress/burn-out en transdiagnostische psychische klachten. Dit bleek uit een review van meta-analyses van ACT gepubliceerd in 2020 (Gloster et al).
Wat ACT extra interessant maakt in werkcontext:
- de effecten zijn duurzaam
- cliënten leren vaardigheden die ze blijvend kunnen toepassen
- focus ligt op functioneren, niet alleen op symptoomreductie
ACT sluit daarmee goed aan bij moderne inzichten over mentale gezondheid op de werkvloer: niet “klachten wegpoetsen”, maar weer regie krijgen.
ACT vergeleken met andere therapievormen
ACT vs Cognitieve Gedragstherapie (CGT)
CGT richt zich op het uitdagen en veranderen van disfunctionele gedachten. ACT doet iets anders:
- CGT: “Is deze gedachte wel waar?”
- ACT: “Helpt deze gedachte je om te leven zoals jij wilt?”
ACT is vaak helpend voor mensen die:
- al veel hebben “nagedacht”
- vastlopen in analyseren en piekeren
- merken dat positief denken niet werkt
ACT vs Mindfulness
Mindfulness is een onderdeel van ACT, maar ACT gaat verder:
- mindfulness = aandacht trainen
- ACT = aandacht + richting
Zonder waarden blijft mindfulness soms “rustig blijven in een leven dat je eigenlijk niet wilt”.
ACT vs Oplossingsgerichte coaching
Oplossingsgericht werken focust op wat werkt. ACT erkent óók wat niet werkt — en leert je hoe je daarmee kunt zijn, zonder vast te lopen.
ACT en werk: waarom het zo goed past
Werk is een perfecte broedplaats voor mentale klachten:
- prestatiedruk
- verantwoordelijkheidsgevoel
- sociale verwachtingen
- onzekerheid
- weinig herstel
ACT normaliseert dit. Niet omdat het “erbij hoort”, maar omdat vermijden vaak het probleem vergroot.
Casus – Mark (42), teamleider in de IT
Mark is slim, betrokken en loyaal. Hij staat bekend als iemand die verantwoordelijkheid neemt en zijn team beschermt. Maar de laatste jaren ligt hij steeds vaker ’s nachts wakker van zijn werk. Zijn hoofd staat nooit uit. Elke mail voelt urgent. Elke deadline voelt als een risico. Elke fout voelt als persoonlijk falen.
In zijn hoofd keren steeds dezelfde gedachten terug:
“Ik moet dit onder controle houden.”
“Als ik faal, zien ze dat ik niet geschikt ben.”
Mark probeert zijn stress op te lossen door harder te werken. Hij checkt alles dubbel, bemoeit zich met details die hij eigenlijk kan loslaten en neemt steeds meer taken zelf over. Naar buiten toe oogt hij professioneel en stabiel, maar intern groeit de druk. Zijn lontje wordt korter, hij is sneller geïrriteerd en mentaal uitgeput. Thuis is hij er wel, maar niet echt aanwezig. Zijn hoofd blijft op het werk.
Hoe meer hij probeert te controleren, hoe groter de spanning wordt. Hoe meer hij zijn angst probeert weg te duwen, hoe dominanter die wordt.
In ACT leert Mark niet om zijn gedachten “weg te krijgen”, maar om er anders mee om te gaan. Hij leert:
- zijn gedachten te herkennen als mentale gebeurtenissen in plaats van feiten
- spanning toe te laten zonder er automatisch op te reageren
- te onderzoeken wat voor leider hij wil zijn
- keuzes te maken vanuit waarden (betrouwbaarheid, menselijkheid, vertrouwen) in plaats van angst en controledrang
Het resultaat is niet dat de spanning volledig verdwijnt — maar dat ze minder leidend wordt. Mark ervaart meer mentale ruimte, durft taken los te laten en kan weer keuzes maken vanuit richting in plaats van overleving.
Niet minder spanning — maar meer regie.
En juist daardoor: beter functioneren, minder uitval, meer werkplezier en meer rust, zowel op het werk als thuis.
5 ACT therapie oefeningen
1. Gedachten observeren (defusie)
Ga zitten en merk op wat je denkt.
Zeg zachtjes: “Ik heb de gedachte dat…”
Dit creëert afstand.
2. Gedachten opschrijven
Schrijf een terugkerende gedachte op en lees hem hardop voor alsof hij uit een boek komt.
Je bént je gedachten niet — je hébt ze.
3. Emoties toelaten
Benoem wat je voelt: “Ik voel spanning.”
Niet wegduwen. Niet analyseren. Alleen erkennen.
4. Waarden verhelderen
Wat voor mens wil je zijn — op je werk, thuis, in relaties?
Niet wat je wilt bereiken, maar hoe je wilt leven.
5. Toegewijd handelen
Kleine stappen. Vandaag. Ondanks ongemak.
ACT is geen inzichtstherapie, maar een doe-therapie.
Voor wie is ACT geschikt?
ACT is geschikt voor mensen die:
- vastlopen in piekeren
- stress- of burn-outklachten hebben
- worstelen met perfectionisme of controle
- zich leeg of richtingloos voelen
- willen functioneren mét hun gevoelens, niet ertegen
ACT vraagt geen eindeloos praten over het verleden, maar oefenen in het nu.
ACT bij Gevoelszaken
Bij Gevoelszaken passen we ACT toe in een werkcontext:
- praktisch
- nuchter
- zonder zweverigheid
Onze coaches en therapeuten werken met mensen die:
- dreigen uit te vallen
- al zijn uitgevallen
- of willen voorkomen dat het zover komt
Altijd afgestemd op jouw situatie, jouw werk en jouw waarden.
Klaar om het anders aan te pakken?
Blijven vechten tegen je gedachten kost energie.
Leren omgaan met wat er is, geeft ruimte.
👉 Wil je weten of ACT-therapie bij jou past?
👉 Of ben je werkgever en zoek je duurzame ondersteuning voor medewerkers?
Neem vrijblijvend contact op met Gevoelszaken.
Samen kijken we wat helpt — en wat werkt.